Serwis informacyjny
Miasta i Gminy Murowana Goślina

Ocalony dokument z Murowanej Gośliny na Manhattanie

Murowana Goślina jest miasteczkiem pielęgnującym wzruszającą i budującą historią swojej wielokulturowości – wspólnego życia i współpracy Polek i Polaków, Żydówek i Żydów oraz Niemek i Niemców. Przed II wojną światową społeczność żydowska obok niemieckiej była ważną częścią miejskiej przestrzeni, z własną dzielnicą, synagogą i cmentarzem. Tutaj w 1812 r. urodził się znany żydowski intelektualista – rabin Zielonej Góry, Kościana i Opola - Adolf Wiener (był nie tylko wybitnym uczonym po doktoracie z filozofii w Berlinie, ale także pragmatykiem ceniącym  współpracę międzywyznaniową – źródła historyczne podają, że na uroczystości pogrzebowej pojawili się nie tylko śląscy rabini, ale również lokalni duchowni katoliccy, protestanccy, władze miasta). 

Żydowscy mieszkańcy Murowanej Gośliny zajmowali się handlem, udzielali się w radzie miasta, celebrowali swoje święta. Momentem przełomowym w dziejach goślińskiego kahału - gminy żydowskiej był pożar, który wybuchł w zamieszkanej przez Żydów północnej części miasta. W „Dzienniku Narodowym” (nr 318 z dnia 15 maja 1847 roku) czytamy: „Na dniu 5 Maja w nocy, miasto Murowana Goślina w większej części stało się postwą płomieni; braknie dotąd o tem nieszczęściu bliższych  wiadomości. Nikt z ludzi podobno nie utracił życia”. Niestety nie istniała wtedy jeszcze ochotnicza straż pożarna, która powstała dopiero w 1888 roku (przez wiele lat jej szefem był Polak, zastępcą Niemiec a skarbnikiem Żyd). Zniszczenia wywołane przez ogień w największym stopniu dotknęły właśnie społeczność żydowską. 

Po pożarze w ciągu kilku lat Murowaną Goślinę opuściła mniej więcej połowa zamieszkujących tu Żydów. Wśród emigrujących byli m.in. Michael Simon Levy oraz Mark Meyerstein (urodzeni w Murowanej Goślinie w 1836 roku). Młodzi Michael oraz Mark znaleźli się w Stanach Zjednoczonych. Michael Simon Levy wraz z żoną i dziećmi zamieszkał w Nowym Jorku i tam stworzył kapeluszowy biznes. Rozwijał go razem ze swoimi synami w Baltimore pod nazwą M.S. Levy and Sons. Wykreował wtedy do dziś znany na całym świecie słomiany kapelusz z czarną wstążką. Gośliniak był związany z wieloma organizacjami żydowskimi, w tym z kongregacją Chizuk Amuno, której stał się nawet prezydentem. Działał w Hebrajskim Towarzystwie Dobroczynności, pomagał w organizowaniu Hebrajskiego Stowarzyszenia Wolnych Pożyczek, był dyrektorem Towarzystwa Talmud-Tora i Zjednoczonych Hebrajskich Organizacji Charytatywnych. Był osobą mocno zaangażowaną obywatelsko – prawdziwym filantropem, przejmującym się losem żydowskiej diaspory. Może to właśnie on lub jego rówieśnik Mark (za oceanem zrobił karierę prawniczą), którzy w podobnym czasie znaleźli się w Nowym Jorku – uratowali z goślińskiej synagogi cenny dokument. 

Współcześni fascynaci historią Murowanej Gośliny pogodzili się, że wszystkie artefakty związane ze społecznością żydowską spłonęły w wielkim pożarze w 1847 roku. A tu wielkie zaskoczenie – ponad 6000 km w linii prostej na Manhattanie w Nowym Jorku, w bibliotece Jewish Tehological Seminary, gdzie prowadziłem naukową kwerendę, odkryłem cudownie ocalony Pinkas (hebr. kronika; od grec. pinaks = deska; jid. pinkes) – manuskrypt z 1833 roku zawierający zapisy dziejów gminy żydowskiej w Murowanej Goślinie, spraw związanych z jej ustrojem wewnętrznym, protokoły posiedzeń obejmujące lata 1814 – 1833. Odręczne notatki w języku jidysz są namacalnym „przypominaczem” o tych, którzy byli naszymi Sąsiadami oraz stanowi cenne źródło lokalnej historii. 

Tekst i zdjęcia: Jakub Niewiński oraz https://jewishmuseummd.org/a-slightly-belated-straw-hat-day-appreciation-post/